Gwneud penderfyniadau

Rhaid eich bod yn gallu penderfynu a yw person ifanc yn gallu deall natur, diben a chanlyniadau posibl ymchwiliadau neu driniaethau yr ydych yn eu cynnig, yn ogystal â chanlyniadau peidio cael triniaeth. Dim ond os byddant yn gallu deall, cadw, defnyddio a phwyso’r wybodaeth hon, a chyfleu eu penderfyniad i eraill, y byddant yn gallu rhoi eu caniatâd i’r ymchwiliad neu’r driniaeth honno.⁷ Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i chi sicrhau bod yr holl wybodaeth berthnasol wedi cael ei darparu a’i thrafod yn drylwyr cyn penderfynu a yw plentyn neu berson ifanc yn meddu ar y galluedd i roi eu caniatâd.

Mae’r galluedd i roi caniatâd yn dibynnu’n fwy ar allu person ifanc i ddeall a phwyso’r dewisiadau nag ar eu hoedran. Wrth asesu galluedd person ifanc i roi caniatâd, dylech gofio:

1. y gellir cymryd bod gan berson ifanc y galluedd i roi caniatâd pan fyddant yn 16 oed (gweler paragraphs 30 to 33)
2. y gallai person ifanc dan 16 oed fod yn meddu ar y galluedd i roi caniatâd, gan ddibynnu ar eu haeddfedrwydd a’u gallu i ddeall yr hyn y bydd y penderfyniad yn ei olygu.⁸ 

Mae’n bwysig eich bod yn asesu aeddfedrwydd a dealltwriaeth ar sail unigol a chan ystyried cymhlethdod a phwysigrwydd y penderfyniad a fydd yn cael ei wneud. Dylech gofio na fydd gan berson ifanc sy’n meddu ar y galluedd i roi caniatâd i driniaeth syml, sy’n gymharol rhydd o risg, y galluedd i roi eu caniatâd i driniaeth gymhleth sy’n cynnwys risgiau uchel neu ganlyniadau difrifol o reidrwydd.⁹ Gall eu datblygiad corfforol ac emosiynol a newidiadau i’w hiechyd a’u triniaeth effeithio ar y galluedd i roi caniatâd hefyd.

Mae parchu safbwyntiau pobl ifanc yn bwysig wrth wneud penderfyniadau ynghylch eu gofal. Os byddant yn gwrthod triniaeth, yn enwedig triniaeth a allai achub eu bywyd neu atal eu hiechyd rhag gwaethygu mewn ffordd ddifrifol, bydd hon yn her y bydd angen i chi ei hystyried yn ofalus.

Ni all rhieni ddiystyru caniatâd cymwys person ifanc i gael triniaeth yr ydych yn ei hystyried yn driniaeth sydd er eu budd pennaf. Ond gallwch ddibynnu ar ganiatâd rhieni pan na fydd plentyn meddu ar y galluedd i roi caniatâd. Yn yr Alban, ni all rhieni awdurdodi triniaeth a wrthodwyd gan berson ifanc cymwys.¹³ Yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon, mae’r gyfraith sy’n ymwneud â rhieni yn diystyru gwrthodiad cymwys person ifanc yn gymhleth.¹⁴ Dylech geisio cyngor cyfreithiol os ydych o’r farn bod triniaeth er budd pennaf person ifanc cymwys sy’n ei gwrthod.¹⁵ 

Rhaid i chi bwyso’r niwed i hawliau plant a phobl ifanc o ddiystyru eu penderfyniad i wrthod triniaeth, yn erbyn manteision y driniaeth, er mwyn sicrhau bod penderfyniadau yn cael eu gwneud er eu budd pennaf.¹⁶ Yn yr amgylchiadau hyn, dylech ystyried cynnwys aelodau eraill o’r timˆ amlddisgyblaethol, eiriolwr annibynnol, neu weithiwr proffesiynol penodol neu ddynodedig neu glinigydd arweiniol amddiffyn plant. Gallai cyngor cyfreithiol fod o gymorth wrth benderfynu a ddylech wneud cais i’r llys i ddatrys anghydfodau ynghylch lles nad oes modd eu datrys mewn ffordd anffurfiol.

Yn ogystal, dylech ystyried cynnwys yr un cydweithwyr hyn cyn ceisio cyngor cyfreithiol os bydd rhieni yn gwrthod triniaeth y mae’n amlwg ei bod er budd pennaf plentyn neu berson ifanc nad ydynt yn meddu ar alluedd, neu os bydd person ifanc sy’n meddu ar alluedd, a’u rhieni, yn gwrthod triniaeth o’r fath.¹⁷ Am arweiniad pellach ynghylch y materion hyn, trowch at arweiniad CMC ynghylch gwneud penderfyniadau a chaniatâd a thriniaeth a gofal tuag at ddiwedd oes.

Mae GMC a’r gyfraith yn caniatau i triniaethau nad ydynt yn cynnig manteision therapiwtig amlwg neu fanteision therapiwtig ar unwaith i blant neu bobl ifanc, ar yr amod eu bod er eu budd pennaf (gweler paragraffau 12 ac 13) a’u bod yn cael eu cyflawni gyda’u caniatâd (gweler paragraffau 27). Caiff gweithdrefnau penodol, fodd bynnag, eu gwahardd gan y gyfraith.¹⁸ 

Er mwyn asesu eu budd pennaf, dylech ystyried credoau a gwerthoedd crefyddol a diwylliannol y plentyn neu’r person ifanc, a’u rhieni, yn ogystal ag unrhyw fanteision cymdeithasol, seicolegol ac emosiynol. Gallai hyn fod yn berthnasol wrth enwaedu plant gwrywaidd am resymau crefyddol neu ddiwylliannol,¹⁹ neu gywiro nodweddion corfforol nad ydynt yn peryglu bywyd neu iechyd y plentyn, mewn ffordd lawfeddygol.²⁰ 

Gall ymchwil sy’n cynnwys plant a phobl ifanc fod o fudd i bob plentyn; ond fe allent fod yn agored i niwed oherwydd na allant gydnabod yr hyn sydd er eu budd pennaf, mynegi eu hanghenion neu amddiffyn eu hawliau bob amser.

Dim ond pan na fydd modd i oedolion ddarparu’r un manteision y dylid cynnwys plant neu bobl ifanc mewn gwaith ymchwil. Gallant ymwneud â gwaith ymchwil sy’n cynnig:

1. manteision posibl i blant neu bobl ifanc yn gyffredinol, ar yr amod nad yw’r gwaith ymchwil yn mynd yn groes i’w budd pennaf neu os mai dim ond risg isel neu’r risg lleiaf ag y bodd o niwed y mae’n ei olygu (byddai hyn yn waith ymchwil sy’n cynnwys, er enghraifft, gofyn cwestiynau neu gymryd samplau gwaed, asesu’r risg gan ddibynnu ar safbwynt y plentyn neu’r person ifanc), neu
2. fanteision therapiwtig posibl iddynt sy’n gorbwyso unrhyw risgiau y gellir eu rhagweld, y dylid eu cadw mor fach ag y bo modd.

Fel arfer, ni ddylai plant a phobl ifanc ymwneud â gwaith ymchwil os byddant yn gwrthwynebu neu os yw’n ymddangos eu bod yn gwrthwynebu mewn gair neu weithred, hyd yn oes os bydd eu rhieni yn rhoi eu caniatâd. Os byddant yn gallu rhoi eu caniatâd eu hunain, dylech ystyried cynnwys eu rhieni o hyd, gan ddibynnu ar natur y gwaith ymchwil.²¹ 

Ni ddylech roi pwysau ar blant, pobl ifanc na’u rhieni i roi caniatâd i waith ymchwil y disgwylir iddo sicrhau manteision therapiwtig, manteision ariannol neu unrhyw fanteision eraill.

Cyn cynnwys plant neu bobl ifanc mewn gwaith ymchwil,²² dylech geisio cyngor a sicrhau’r gymeradwyaeth angenrheidiol gan bwyllgor moeseg ymchwil perthnasol, y Cyngor Ymchwil Feddygol²³ neu goleg brenhinol meddygol.²⁴ 

Pasiwyd Deddf Meinwe Dynol 2004 a Human Tissue (Scotland) Act 2006 yn dilyn ymchwiliadau ynghylch y broses o storio organau a meinwe plant heb sicrhau’r caniatâd cywir. Mae’r Deddfau yn sicrhau bod caniatâd yn ganolog i’r broses gyfreithlon o storio a defnyddio organau a meinwe plant a phobl ifanc, a chymryd deunydd o’r fath ar ôl marwolaeth. Mae’r Awdurdod Meinweoedd Dynol yn rheoleiddio ac yn cyhoeddi codau ymarfer ynghylch gweithgareddau y mae’r Ddeddf yn ymwneud â nhw yng Nghymru, Lloegr a Gogledd Iwerddon. Mae gweinidogion yr Alban yn meddu ar y pwerau hyn yn yr Alban.