Prif ddisgwyliadau

Mae'r dyletswyddau sy'n deillio o ddeddfwriaeth cydraddoldeb sy'n bodoli eisoes fel a ganlyn:

1. Rhaid i sefydliadau osgoi gwahaniaethu anghyfreithlon yn erbyn dysgwyr anabl (at ddibenion yr canllawiau hynr, yn fwy cyffredinol hefyd yn erbyn nodweddion gwarchodedig eraill). Mae hyn yn cynnwys mathau penodol o wahaniaethu, y rhoddir esboniad manylach ohonynt yn atodiad y canllaw hwn: gwahaniaethu uniongyrchol, gwahaniaethu anuniongyrchol, gwahaniaethu sy'n deillio o anabledd, aflonyddwch ac erledigaeth.
2. Mae gan sefydliadau ddyletswydd i wneud addasiadau rhesymol, er mwyn osgoi rhoi dysgwyr anabl dan anfantais sylweddol.

Mae'r ddyletswydd yn mynnu bod sefydliadau yn cymryd camau cadarnhaol i sicrhau y gall dysgwyr anabl gymryd rhan lawn yn yr addysg ac mewn buddion, cyfleusterau a gwasanaethau eraill a ddarperir ar eu cyfer.

Mae hyn yn golygu bod yn rhaid i sefydliadau gymryd camau rhesymol pan fydd dysgwr dan anfantais sylweddol oherwydd:

• Y ffordd y mae'r sefydliad yn gwneud pethau.
• Er enghraifft, darpariaethau neu lwfansau ychwanegol i ddysgwyr anabl, gan gynnwys ymestyn terfynau amser, caniatáu cyfnodau o absenoldeb er mwyn mynychu apwyntiadau meddygol, egwyl mewn sesiynau addysgu, cymorth tiwtorial 1:1 rheolaidd ychwanegol neu ddarparu cymorth sgiliau astudio.
• Nodwedd ffisegol. Gallai hyn gynnwys gwaredu'r nodwedd ffisegol, ei haddasu neu gynnig ffordd resymol o'i hosgoi.
• Er enghraifft, os na fydd lleoliadau a nodweddion ffisegol yn hygyrch i ddysgwyr, gellir addasu'r rhain trwy osod rampiau, drysau awtomatig, lifftiau a botymau lifft hygyrch, gwaith tirlunio a llwybrau allanol hygyrch.
• Peidio â darparu cymorth cynorthwyol.
• Er enghraifft, offer er mwyn helpu dysgwyr i ddilyn gweithgareddau addysgu neu hwyluso arfer clinigol, megis gliniaduron neu ddyfeisiau llaw er mwyn cymryd nodiadau neu rywun i gymryd nodiadau mewn darlithoedd, cyfleusterau gwirio sillafu, darllenwyr sgriniau, stethosgop wedi'i fwyhau, dodrefn cynhaliol neu glustog neu gymorth meingefnol a chadeiriau y mae modd addasu eu huchder.

Nid oes diffiniad penodol o'r hyn y mae 'rhesymol' yn ei olygu.

Yr unig ffordd o benderfynu ar yr hyn sy'n 'rhesymol' yw fesul achos, a bydd hyn wastad yn dibynnu ar yr unigolyn dan sylw a'u hamgylchiadau.

Mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn cynghori bod y cwestiwn ynghylch a yw addasiad yn rhesymol yn dibynnu ar yr holl amgylchiadau, gan gynnwys:

• os a pha mor effeithiol y bydd y newid wrth oresgyn yr anfantais y byddai'r unigolyn anabl yn ei brofi fel arall
• pa mor ymarferol yw'r newidiadau
• y gost o wneud y newidiadau
• maint ac adnoddau'r sefydliad
• argaeledd cymorth ariannol.

Mae'r Comisiwn wedi cyhoeddi canllawiau ssy'n nodi ffactorau i sefydliadau eu hystyried wrth asesu a yw addasiad yn rhesymol. Mae'n awgrymu'r canlynol:

• Gallwch drin pobl anabl yn well neu'n 'fwy ffafriol' na phobl nad ydynt yn anabl ac weithiau, gallai hyn fod yn rhan o'r datrysiad.
• Rhaid i'r addasiad fod yn effeithiol wrth helpu i waredu neu leihau unrhyw anfantais y mae'r myfyriwr anabl yn ei wynebu. Os nad yw'n cael unrhyw effaith, nid oes pwynt.
• Efallai y bydd yn cymryd sawl gwahanol addasiad i ddelio â'r anfantais honno, ond rhaid i bob newid gyfrannu tuag at hyn.
• Gallwch ystyried a yw addasiad yn ymarferol. Po hawsaf yw addasiad, y mwyaf tebygol ydyw o fod yn rhesymol. Fodd bynnag, nid yw'r ffaith bod rhywbeth yn anodd yn golygu na all fod yn rhesymol hefyd.
• Os na fydd addasiad yn costio rhyw lawer neu ddim byd o gwbl ac os nad yw'n amharu, byddai'n rhesymol oni bai bod ffactor arall (megis anymarferoldeb neu ddiffyg effeithiolrwydd) yn peri iddo fod yn afresymol.
• Gallai'r hyn sy'n rhesymol mewn un sefyllfa fod yn wahanol i'r hyn sy'n rhesymol mewn sefyllfa arall.
• Os bydd cyngor neu gymorth ar gael, mae'n fwy tebygol o wneud yr addasiad yn un rhesymol.
• Os ydych o'r farn y byddai gwneud addasiad penodol yn cynyddu'r risgiau i iechyd a diogelwch unrhyw un, gallwch ystyried hyn wrth wneud penderfyniad ynghylch a yw'r addasiad neu'r datrysiad penodol hwnnw yn rhesymol. Ond rhaid bod eich penderfyniad yn seiliedig ar asesiad cywir ac wedi'i ddogfennu o'r rigiau posibl, yn hytrach nag unrhyw dybiaethau.

Os caiff penderfyniad sefydliad ei herio, bydd y cwestiwn ynghylch a yw'r addasiad yn 'rhesymol' yn gwestiwn a benderfynir gan y llysoedd yn y pen draw. Mae'r Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yn nodi: 'Yn y pen draw, prawf gwrthrychol yw'r prawf o'r hyn sy'n rhesymol, ac nid mater o'r hyn sy'n rhesymol yn eich barn bersonol chi.’

Dylai pob sefydliad gynllunio ar gyfer y dyfodol a rhagweld anghenion dysgwyr anabl a'r addasiadau y bydd angen eu gwneud ar eu cyfer efallai. Dylent wneud hyn os ydynt yn gwybod bod unigolyn penodol yn anabl neu beidio neu os ydynt yn cynnal unrhyw fyfyrwyr neu feddygon anabl ar hyn o bryd neu beidio.

Ond nid yw hyn yn golygu y disgwylir i sefydliadau ragweld anghenion pob darpar fyfyriwr neu feddyg dan hyfforddiant a fydd yn eu cyrraedd. Rhaid iddynt ystyried a chymryd camau rhesymol a chymesur i oresgyn unrhyw rwystrau, er enghraifft:

• Addasu'r amgylchedd ffisegol er mwyn helpu dysgwyr anabl
• Rhoi cymhorthion cynorthwyol i ddysgwyr
• Siarad gyda chyflogwyr a darparwyr addysg lleol er mwyn sicrhau y byddai'r amgylchedd ffisegol yn helpu myfyrwyr a meddygon dan hyfforddiant anabl, a bod modd darparu cymhorthion cynorthwyol.
• Archwilio polisïau mewnol er mwyn gweld a fyddai unrhyw beth yn gallu rhoi pobl anabl dan anfantais.
• Ystyried effaith newidiadau i'r ffordd y mae'r sefydliad yn gwneud pethau ar ddysgwyr anabl, er enghraifft effaith newidiadau i ffurf y cwrs neu gynnwys y cwricwlwm
• Enghraifft gan y Comisiwn Cydraddoldeb a Hawliau Dynol yw y gallai fod yn briodol i'r brifysgol osod dolen sain mewn theatrau darlithio er mwyn rhagweld anghenion myfyrwyr sydd â nam ar eu clyw, ond ni fyddai disgwyl iddynt fod yn cyflogi dehonglydd Iaith Arwyddion Prydain (BSL).
• Enghraifft ar gyfer sefydliadau hyfforddiant ôl-raddedig yw cael cyswllt â'r darparwyr addysg lleol lle y maent yn lleoli meddygon er mwyn sicrhau bod lleoliadau'n hygyrch. Fodd bynnag, ni fyddai disgwyl i sefydliadau hyfforddiant ôl-raddedig gael darn o offer sy'n ofynnol ar gyfer amgylchiadau penodol meddyg unigol, cyn y byddant yn ymwybodol o anghenion y meddyg hwn.

Mae gan ysgolion meddygol y ddyletswydd hon tuag at ymgeiswyr, myfyrwyr cyfredol ac, mewn achosion cyfyngedig, tuag at gyn fyfyrwyr anabl. Mae hyn yn ymwneud â gwneud addasiadau rhesymol mewn perthynas â chymwysterau a ddyfearnir gan sefydliad addysg bellach neu uwch. Er enghraifft, os bydd angen i gyn fyfyriwr gael tystysgrif mewn gwahanol ffurf o ganlyniad i anabledd.

Mae gan sefydliadau hyfforddiant ôl-raddedig y ddyletswydd hon tuag at bob ymgeisydd a meddyg dan hyfforddiant o fewn eu sefydliad ac, mewn achosion cyfyngedig, tuag at gyn feddygon dan hyfforddiant.

Mae'r ddyletswydd yn un barhaus. Os bydd addasiad wedi cael ei wneud ac os nad yw'n effeithiol wrth oresgyn yr anfantais, efallai y bydd angen i'r corff addysg feddwl eto – ni allant gymryd bod eu dyletswydd i wneud hyn wedi cael ei chyflawni ar ôl gwneud un addasiad.

Rhaid i sefydliad ddangos bob amser ei fod wedi ystyried addasiadau. Ond gall benderfynu peidio gwneud addasiad os nad yw'n 'rhesymol' (gweler Panel 12 ym Mhennod 4 'Sut all ysgolion meddygol gyflawni eu dyletswyddau?'). Ar ôl ystyried y sefyllfa, os bydd sefydliad yn penderfynu peidio darparu addasiad oherwydd nad yw'n rhesymol, dylent ystyried a oes unrhyw addasiadau rhesymol amgen y gallent fodloni anghenion yr unigolyn.

Oes. Rhaid ystyried addasiadau rhesymol fesul achos, gan ystyried amgylchiadau'r unigolyn a'r rhwystrau penodol. Mae hyn yn rhannol oherwydd y bydd effaith anabledd neu gyflwr yn unigryw i bob unigolyn. Hyd yn oed os bydd gan ddau unigolyn yr un anabledd, gallai effeithio arnynt mewn ffordd wahanol, felly mae angen gwahanol set o addasiadau ar bob un.

Oes. Bydd rhai addasiadau a ystyrir yn rhai rhesymol ar gyfer nifer o fyfyrwyr yng nghyd-destun addysg a hyfforddiant. Er enghraifft, amser ychwanegol i rywun sydd â dyslecsia pan fyddant yn sefyll arholiad ar ôl ystyried pob achos yn unigol. Ond ni cheir rhestr argymhellol. Mae'n arfer da i sefydliadau greu amgylchedd dysgu cynhwysol a allai helpu eu holl fyfyrwyr a'u meddygon, y gallai gynnwys:

• argraffu dogfennau ar bapur lliw
• darparu cynlluniau, crynodebau, nodiadau a deunydd i'w ddosbarthu cyn darlithoedd a gweithgareddau addysgu eraill mewn ffurf electronig
• darparu deunydd fideo sy'n cynnwys isdeitlau neu y mae wedi cael ei drawsgrifio
• safleoedd cadw ym mhob lleoliad dysgu ac addysgu, gan gynnwys y llyfrgell
• sicrhau bod hyfforddiant a mentora ar gael.